Bağımlılık bir zaaf değil, kronik bir sağlık sorunu

Önce bakışı değiştirmek

Bağımlılık uzun süre ahlaki bir zaaf, hatta suç olarak görüldü; sonuç tedavi yerine ceza oldu. Güncel yaklaşım ise konuyu halk sağlığı sorunu olarak ele alıyor: madde kullanım bozukluğu, diyabet ve yüksek tansiyon gibi tanı ve uzman bakımı gerektiren, nüksetmeye (yeniden başlamaya) eğilimli kronik bir hastalık. Tanım da bunu yansıtıyor: olumsuz bedensel ve ruhsal sonuçlarına rağmen maddenin kontrolsüz ve tekrarlayan biçimde kullanılması.

Başlangıç dönemi de önemli: en sık 18–25 yaşında başlanıyor ve bu yaşta beynin ön bölümü (frontal lob) henüz gelişimini tamamlamamıştır. Dünya Sağlık Örgütü’nün 2000 tarihli verilerine göre dünyadaki ölümlerin %12,4’ü alkol, tütün ve maddelerle ilişkilendiriliyor. Türkiye’de tütün kullanımı ABD’den yüksek ve artıyor; 15 yaş ve üzerinde her gün içenlerin oranı %30,1 (Türkiye İstatistik Kurumu, 2025). Hastalar kullanımı sıklıkla gizlediği için yargılamadan sormak ve dinlemek ilk adımdır.

Tütün: bırakmanın her yaşta karşılığı var

Tütün, önlenebilir ölümlerin birinci nedeni. Duman 7000’den fazla kimyasal içeriyor ve neredeyse tüm organlara zarar veriyor: kalp ve damarlara, akciğerlere, birçok kanser türüne, diş eti sağlığına, gebelik ve çocukluk dönemine. ABD’de tütüne bağlı yıllık 480.000 ölümün 41.000’i pasif içicilikten, yani başkasının dumanına maruz kalmaktan kaynaklanıyor.

Güzel haber şu: bırakmak her yaşta fayda sağlıyor. Bir yıl sonra kalp krizi riski belirgin şekilde azalıyor. 2–5 yılda inme riski sigara içmeyenlerin düzeyine ulaşıyor. 5 yılda ağız, boğaz, yemek borusu ve mesane kanseri riski yarıya iniyor; 10 yılda akciğer kanserinden ölüm riski de yarıya düşüyor.

Sigara içenlerin %68’i bırakmak istiyor ve %55’i son bir yılda deniyor; ancak 6 aydan uzun bırakabilenler %7,4. Bırakmayı deneyenlerin yalnızca %29’u ilaç, %6,8’i danışmanlık desteği kullanıyor. Hekim kararıyla başlanan ilaç tedavisi, davranışsal destekle birlikte uygulandığında ikisinden yalnızca biriyle yapılan tedaviden daha etkili. Destek hattına yönlendirme de bırakma oranını yaklaşık 2 katına çıkarıyor.

Alkol, opioid ve kannabis: ortak bir mantık

Bilim, bağımlılığı beynin ödül devresiyle açıklıyor. Kullanım önce dürtüsel başlıyor, zamanla kompulsif (karşı konulamaz) hâle geliyor; alkol artık haz için değil, olumsuz duyguyu gidermek için içilir oluyor. Tanıda alkol, opioid ve kannabis için aynı ölçüt kullanılıyor: 12 ayda 11 ölçütten en az 2’si. Ölçütler kontrol kaybını, sosyal ve günlük yaşamın aksamasını, riskli kullanımı, toleransı (aynı etki için artan miktar) ve yoksunluğu kapsıyor. Ağırlık hafif (2–3), orta (4–5) ve ağır (6 ve üzeri) olarak derecelendiriliyor.

Bazı yaygın yanlış inanışların düzeltilmesi gerekiyor. Alkol karaciğer, kalp ve beyin dâhil neredeyse tüm organlara zarar veriyor; gebelikte güvenli bir alkol miktarı yok. Kannabisin “doğal” olması zararsız olduğu anlamına gelmiyor; yoksunluğu gerçek, ilk haftada en yoğun ve 1 aya kadar sürebiliyor. Üstelik yoksunluk depresyon ve anksiyeteyi taklit edebiliyor: “beni rahatlatıyor” hissi, çoğu zaman yoksunluğun giderilmesi olabilir.

Yoksunluk ciddi olabilir. Alkolde belirtiler son içkiden sonraki ilk saatlerde başlayabilir ve nöbet gibi tehlikeli tablolara yol açabilir; bu yüzden bırakma süreci hekim değerlendirmesiyle planlanmalı. Opioid kullanım bozukluğunda ise ikame tedavisi, bir bağımlılığı başka bir bağımlılıkla değiştirmek değil; ölümleri azaltan, kanıta dayalı bir tedavi.

Yargılamadan konuşmak, küçük adımlar atmak

Bırakmaya hazır biri için sağlık çalışanları beş adımlı bir yol izler: sormak, kişiye özel öneride bulunmak, hazırlığı değerlendirmek, yardım etmek ve takibi planlamak (5A). Kısa öneri 3 dakikadan kısa sürse bile etkilidir. Hazır olmayan biri için ise söylenmez, sorulur: sigaranın ya da alkolün senin için anlamı ne, bırakırsan ne kazanırsın, seni ne zorluyor? Motivasyon haftadan haftaya değiştiği için bu konuşma her muayenede yeniden açılır; her seferinde sormak hasta memnuniyetini düşürmez, artırabilir.

Tek bir doğru yol yok. Bireysel ya da grup danışmanlığı, bilişsel davranışçı terapi, aile ve çift terapisi, Adsız Alkolikler gibi kendine yardım grupları ve akran desteği seçenekler arasında; bir gruptan memnun kalmayan kişi başka bir grup deneyebilir. İlaç ve psikososyal destek birlikte uygulandığında genellikle daha etkili. Nüks bir başarısızlık değildir; en sık 3. ayda ve 1. yılda görülür ve tedaviye devam edilir. Türkiye’de ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı, sigara bırakma poliklinikleri, alkol ve madde bağımlılığı tedavi merkezleri (AMATEM), çocuk ve ergen madde bağımlılığı tedavi merkezleri (ÇEMATEM), Yeşilay Danışmanlık Merkezi (YEDAM) ve ALO 191 başvuru noktaları arasında.