Huzursuz bağırsak: beyin ve bağırsak aynı hikâyede

Gerçek bir şikâyet, görünmeyen bir bağlantı

İrritabl bağırsak sendromu (İBS, halk arasında huzursuz bağırsak), tekrarlayan, sürekli olmayan karın ağrısı ya da rahatsızlığın dışkılama düzenindeki değişiklikle birlikte seyrettiği bir durumdur. Bir 'dışlama tanısı' değil, beyin-bağırsak etkileşim bozukluğu olarak tanımlanır. Roma IV ölçütleriyle dünya genelinde sıklığı %4,1 bulunmuştur; kadınlarda erkeklere göre yaklaşık 1,7 kat daha sık görülür.

Alarm bulgusu yoksa sınırlı tetkikle, belirtilere bakılarak pozitif tanı konabilir. Kılavuzlar, alarm bulgusu olmayanlara rutin kolonoskopi önermez. Tanıyı ve gerekli tetkiklerin kapsamını hekim belirler; bunun için Roma ölçütlerinden yararlanılır. Roma IV’te belirtilerin son üç ayda haftada en az bir gün olması ve tanıdan en az altı ay önce başlamış bulunması aranır. Roma V’te sıklık, son üç ayda, ayda ortalama en az üç gün olarak yazılmıştır; ayrıca ağrının yalnızca adetle ilişkili olmaması beklenir. Alt tipler dışkı kıvamına göre ishal baskın, kabızlık baskın, karışık ve sınıflanamayan olarak ayrılır.

Beyin ile bağırsak arasında iki yönlü yol

Beyin ve bağırsak, otonom sinir sistemi (vagus siniri), stres hormonu ekseni, bağışıklık sistemi ve mikropların ürettiği maddeler aracılığıyla sürekli haberleşir. Beyin tarafında stres, kaygı, uykusuzluk ve belirtiye odaklanma ağrı algısını artırabilir. Bağırsak tarafında ise aşırı duyarlılık, hareketlerde değişiklik, mikrobiyota (bağırsak mikroplarının topluluğu) farklılıkları ve geçirgenlik değişiklikleri anlatılır.

Bu yüzden yaşam tarzı yaklaşımı yolun iki ucuna birden dokunur: beslenme ve hareket bağırsağı, uyku ve stres yönetimi beyni hedefler. Bu çerçeve, 'bir şey bulunamadıysa şikâyetim hayal mi?' sorusuna da yanıt verir: belirtiler gerçektir ve bunların nasıl ortaya çıkabileceği tarif edilebilir.

Önce düzen: ilk basamak

İlk basamak kısıtlama değil düzendir. Günde üç öğün, düzenli saatlerde ve acele etmeden yenir; öğün atlamaktan ve geceleyin ağır yemekten kaçınılır. Çözünür lif kademeli artırılır, kepek gibi çözünmeyen lif ise belirtileri artırabilir. Kafein günde 2–3 fincanla sınırlanır; alkol, gazlı ve enerji içecekleri, çok yağlı ve acılı yemekler azaltılır, su bol tüketilir. Sorbitol ve mannitol içeren şekersiz sakız ve şekerlemeler de ishali ve şişkinliği artırabilir.

Eksenin beyin ucu için hareket, uyku ve stres yönetimi öne çıkar. Orta-yüksek şiddette, haftada 3–5 gün, 20–60 dakikalık aktivite bir randomize çalışmada belirti şiddetini anlamlı ölçüde azaltmış; yoganın da etkili göründüğü bildirilmiştir. Sabit yatış saati, yatmadan önce ekran ve kafein sınırı, diyafragmatik solunum (karın solunumu), düzenli molalar ve sosyal temas önerilenler arasındadır.

Düşük FODMAP: ömür boyu diyet değil, bir deneme

FODMAP, fermente olabilen oligosakkaritler, disakkaritler, monosakkaritler ve poliyollerden oluşan bazı besin gruplarının kısa adıdır. Düşük FODMAP diyeti, birinci basamağa yanıt alınamayan seçilmiş kişiler için ikinci basamakta, diyetisyenle yapılan üç evreli bir testtir. Önce 2–6 hafta yüksek FODMAP’li besinler azaltılır ve yanıt izlenir. Sonra 6–8 hafta boyunca gruplar tek tek geri eklenerek tetikleyiciler bulunur. Son evrede yalnızca sorun çıkaran besinler sınırlanır ve çeşitlilik korunur.

Türk mutfağında yüksek FODMAP’li örnekler arasında soğan, sarımsak, nohut, kuru fasulye, elma, armut, karpuz, kuru kayısı, bal, süt ve buğday ekmeği sayılır. Düşük FODMAP’li seçenekler pirinç, patates, yulaf, laktozsuz süt, yumurta, kabak, havuç, domates, portakal ve çileği içerir. Yemek korkusu ya da kilo kaybı varsa, kısıtlayıcı bir diyetten önce bunu hekiminizle paylaşmak önemlidir.

Alarm bulguları ve kanıtı zayıf uygulamalar

Bazı bulgular varsa önce başka bir hastalık düşünülür: rektal kanama, istemsiz kilo kaybı, demir eksikliği anemisi, gece uykudan uyandıran ishal, 50 yaşından sonra yeni başlayan belirti, ailede kolorektal kanser, inflamatuar bağırsak hastalığı veya çölyak öyküsü ve karında kitle. Bunlardan biri varsa beklemeden hekime başvurmak gerekir.

Kılavuzlar IgG gıda intoleransı testini önermez, çünkü bu test intoleransı değil maruziyeti gösterir. Çölyak yokken glutensiz diyet de önerilmez. Kolon temizliği ve detoksun kanıtı yoktur. Probiyotikler tek ürünle ve 12 hafta süreyle denenebilir; yarar yoksa bırakılır. Yanıt alınamazsa bağırsak odaklı bilişsel davranışçı terapi ve hipnoterapi gibi seçenekleri hekim değerlendirir; bunlar ilaç ve tıbbi takibin yerini almaz, onlarla birlikte uygulanır.

Genel çerçeve basamaklıdır. Birinci basamak herkes içindir: tanının ve eksenin açıklanması ile yaşam tarzı önlemleri. İkinci basamakta seçilmiş kişiler için diyetisyenle düşük FODMAP ve belirti odaklı ilaçlar yer alır. Dirençli durumlarda beyin-bağırsak tedavileri gündeme gelir. Hangi ilacın uygun olduğuna hekim karar verir.