Uzmanlık Alanları
Bağırsak Hastalıkları
Bağırsak hastalıkları; karın ağrısı, şişkinlik, kabızlık ve ishal gibi sık görülen yakınmalara yol açabilir. Bu bölüm, sık karşılaşılan beş durumu genel hatlarıyla tanıtır. Bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekim değerlendirmesi gerekir.
01
İrritabl bağırsak sendromu (huzursuz bağırsak)
İrritabl bağırsak sendromu, bağırsakta yapısal bir hasar olmadan karın ağrısına ve dışkılama düzeninde değişikliğe yol açan bir beyin-bağırsak etkileşim bozukluğudur.
İrritabl bağırsak sendromu (İBS), tekrarlayan karın ağrısı veya rahatsızlık ile dışkılama düzeninde değişiklikle seyreden bir beyin-bağırsak etkileşim bozukluğudur. Bağırsakta belirgin bir yapısal hasar görülmez, ancak yakınmalar gerçektir. Beyin ile bağırsak arasında sinirler, hormonlar ve bağışıklık sistemi üzerinden iki yönlü bir bağlantı vardır. Stres, uykusuzluk ve bazı besinler belirtileri artırabilir. Kadınlarda daha sık görülür.
Belirtiler
- Tekrarlayan karın ağrısı veya rahatsızlık hissi
- Karında şişkinlik ve gaz
- Kabızlık, ishal ya da ikisinin dönüşümlü görülmesi
- Dışkılamayla azalan veya artan karın ağrısı
- Dışkı sıklığında ve kıvamında değişiklik
- Dışkılamadan sonra tam boşalamama hissi
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- Dışkıda kan görüldüğünde, özellikle tekrarlıyorsa
- İstemsiz kilo kaybı veya kansızlık saptanmışsa
- Gece uykudan uyandıran ishal varsa
- Yakınmalar 50 yaşından sonra yeni başlamışsa
- Ailede kolorektal kanser, çölyak veya inflamatuar bağırsak hastalığı varsa
Tanı nasıl konur?
İBS tanısı, Roma ölçütlerine uyan belirtilerin hekim tarafından değerlendirilmesine dayanır. Alarm bulgusu yoksa sınırlı tetkik, örneğin kan sayımı, CRP ve çölyak testi çoğu zaman yeterlidir. Alarm bulgusu varsa kolonoskopi gibi ek incelemeler gerekebilir. Rutin olarak herkese kolonoskopi önerilmez.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Düzenli saatlerde, acele etmeden üç ana öğün yenir; kafein, alkol, gazlı içecekler ve çok yağlı yiyecekler sınırlanır.
- Çözünür life az miktarda başlanıp kademeli artırılır; kepek gibi çözünmeyen lif belirtileri artırabilir.
- Haftada birkaç gün hareket, düzenli uyku ve stres yönetimi yakınmaları azaltmaya yardımcı olur.
- Düşük FODMAP diyeti üç evreli bir testtir; yalnızca diyetisyen eşliğinde uygulanır, ömür boyu diyet değildir.
- IgG gıda intolerans testi ve çölyak yokken gereksiz glutensiz diyet önerilmez.
- Yanıt yoksa hekim, belirti odaklı ilaçlar veya bağırsak odaklı davranışsal terapiler önerebilir.
Yaşam tarzıDüzenli fiziksel aktivitenin İBS belirtilerini azaltmaya yardımcı olabileceği randomize çalışmalarda bildirilmiştir.
İlgili yazı: Huzursuz bağırsak: beyin ve bağırsak aynı hikâyede →02
Kronik kabızlık
Kronik kabızlık, dışkılamanın seyrek, zor veya yetersiz olmasının uzun süre devam etmesidir.
Kronik kabızlık; seyrek dışkılama, sert dışkı, uzun süre ıkınma veya tam boşalamama hissinin aylarca sürmesidir. Lifi az beslenme, yetersiz sıvı, hareketsizlik, bazı ilaçlar ve tiroid gibi hastalıklar neden olabilir. Bazı kişilerde ise bağırsak hareketleri yavaşlamıştır ya da makat çevresi kasları dışkılama sırasında uyumlu çalışmaz. Neden kişiden kişiye değiştiği için değerlendirme gerekir.
Belirtiler
- Haftada üç defadan az dışkılama
- Sert, küçük ve top gibi dışkı
- Dışkılarken uzun süre ıkınma gereksinimi
- Tam boşalamama hissi
- Karında şişkinlik ve dolgunluk
- Dışkılamak için elle yardım gereksinimi duyma
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- Dışkıda kan görüldüğünde veya dışkı incelmişse
- Açıklanamayan kilo kaybı ya da kansızlık varsa
- Kabızlık 50 yaşından sonra ilk kez başlamışsa
- Karın şişliği ve kusma eşlik ediyorsa
- Yaşam tarzı önlemlerine rağmen birkaç haftada düzelmiyorsa
Tanı nasıl konur?
Hekim yakınmaları, beslenmeyi ve kullanılan ilaçları sorgular; karın ve makat bölgesini muayene eder. Tiroid gibi nedenler için kan testleri istenebilir. Alarm bulgusu varsa kolonoskopi gerekebilir. Dışkılama mekanizması bozukluğundan şüphelenilirse anorektal manometri gibi özel testler yapılabilir.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Sebze, meyve, baklagil ve tam tahılla lif alımı kademeli artırılır.
- Gün boyunca yeterli sıvı alınır.
- Yürüyüş gibi düzenli hareket bağırsak işleyişini destekler.
- Özellikle yemekten sonra tuvalete gitmek için zaman ayrılır; dışkılama isteği ertelenmez.
- Kabızlığa yol açabilen ilaçlar hekimle birlikte gözden geçirilir.
- Müshil ve benzeri ilaçlar uzun süre kullanılmadan önce hekime danışılır.
Yaşam tarzıYeterli lif ve sıvı ile düzenli öğün, bağırsak alışkanlığını düzenlemede ilk basamak önlemdir.
03
Kronik ishal
Kronik ishal, sulu veya sık dışkılamanın dört haftadan uzun sürmesidir.
Kronik ishal; sulu veya yumuşak dışkılamanın ya da dışkı sıklığındaki artışın dört haftadan uzun sürmesidir. Enfeksiyonlar genellikle kısa sürer. Uzayan ishalde çölyak hastalığı, inflamatuar bağırsak hastalığı, laktoz intoleransı, bazı ilaçlar, tiroid hastalığı, safra asidi sorunları ve irritabl bağırsak sendromu gibi birçok neden düşünülür. Tedaviyi nedenin bulunması belirler.
Belirtiler
- Dört haftadan uzun süren sulu veya yumuşak dışkı
- Gün içinde sık dışkılama
- Ani ve acil dışkılama isteği
- Karın ağrısı ve kramp
- Karında şişkinlik ve gaz
- Halsizlik veya kilo kaybı
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- Dışkıda kan veya irin görüldüğünde
- Gece uykudan uyandıran ishal varsa
- İstemsiz kilo kaybı veya kansızlık varsa
- Yüksek ateş ya da şiddetli karın ağrısı eşlik ediyorsa
- Ağız kuruluğu, çok az idrar ve baş dönmesi gibi susuzluk belirtileri varsa
Tanı nasıl konur?
Hekim öykü ve muayenenin ardından kan sayımı, iltihap belirteçleri, çölyak testi ve dışkı tetkikleri isteyebilir. Alarm bulgusu varsa kolonoskopi, bazı durumlarda üst endoskopi ve biyopsi gerekebilir. Kullanılan ilaçlar, süt ürünleri ve diğer besinlerle ilişki de sorgulanır.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Sıvı kaybını karşılamak için yeterli sıvı alınır.
- Yakınmayı artıran besinler not edilir ve hekimle paylaşılır.
- Alkol ve aşırı kafein azaltılır.
- Kanlı veya ateşli ishalde hekime danışmadan ishal kesici ilaç kullanılmaz.
- Çölyak değerlendirmesi yapılmadan glutensiz diyete başlanmaz; test gluten tüketirken yapılır.
- Neden belirlendikten sonra tedavi hekimle birlikte planlanır.
04
Divertikül hastalığı ve divertikülit
Divertikül, kalın bağırsak duvarında oluşan küçük keselerdir; iltihaplandığında divertikülit adını alır.
Divertiküller, kalın bağırsak duvarında oluşan küçük cep benzeri çıkıntılardır. Yaşla birlikte sıklaşır ve çoğu kişide hiç yakınma yapmaz. Bazen bu keselerde iltihap gelişir; buna divertikülit denir ve genellikle sol alt karında ağrı ile ateşe yol açar. Çoğu atak hafif geçer, ancak apse, bağırsakta delinme veya kanama gibi komplikasyonlar görülebilir.
Belirtiler
- Çoğu kişide hiçbir yakınma olmaz
- Sol alt karında ağrı ve hassasiyet
- Ateş ve üşüme
- Bulantı ve iştahsızlık
- Şişkinlik ve dışkılama düzeninde değişiklik
- Ağrısız, ani ve belirgin dışkıda taze kan görülmesi
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- Ateşle birlikte süren karın ağrısı varsa
- Şiddetli ağrı, karında sertlik ve kusma varsa
- Dışkıda belirgin kan veya siyah dışkı görülürse
- Divertikülit geçirdikten sonra ağrı tekrarlıyorsa
- Dışkılama düzenindeki değişiklik kalıcı hâle gelirse
Tanı nasıl konur?
Divertikül çoğu kez başka bir nedenle yapılan kolonoskopi veya görüntülemede tesadüfen saptanır. Divertikülit şüphesinde muayene, kan testleri ve karın bilgisayarlı tomografisi kullanılabilir. Akut iltihap sırasında kolonoskopi genellikle ertelenir; gerekirse iyileşmeden sonra planlanır.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Sebze, meyve, baklagil ve tam tahıllarla lifli beslenilir.
- Divertikül varlığında kuruyemiş ve çekirdekten kaçınmak gerekmez.
- Düzenli fiziksel aktivite yapılır, sağlıklı kiloya ulaşılır.
- Sigara bırakılır, alkol azaltılır veya bırakılır.
- Hekime danışmadan düzenli ağrı kesici kullanılmaz.
- Akut atakta tedavi şiddete göre hekimce belirlenir; antibiyotik her zaman gerekmez.
Yaşam tarzıLifli beslenme, hareket, kilo kontrolü ve sigaradan uzak durma divertikülit riskinin azalmasıyla ilişkilidir.
05
Kolon polipleri
Kolon polipleri, kalın bağırsağın iç yüzeyinde oluşan çıkıntılardır; çoğu zararsızdır, bazıları zamanla kansere dönüşebilir.
Kolon polipleri, kalın bağırsağın iç yüzeyinden boşluğa doğru büyüyen çıkıntılardır. Çoğu yakınma yapmaz. Bazı tipleri, özellikle adenomlar, uzun yıllar içinde kolorektal kansere dönüşebilir. Bu nedenle polipler kolonoskopi sırasında bulunup çıkarılır. Polipin tipini patoloji incelemesi gösterir. Sonraki kontrol zamanı, çıkarılan polipin tipine ve sayısına göre hekimce belirlenir.
Belirtiler
- Çoğu zaman hiçbir yakınma olmaz
- Dışkıda kan görülmesi
- Dışkılama alışkanlığında değişiklik
- Demir eksikliğine bağlı kansızlık
- Büyük poliplerde karın ağrısı veya tıkanma hissi
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- Dışkıda kan görüldüğünde
- Nedeni bulunamayan kansızlık varsa
- Ailede kolorektal kanser veya polip öyküsü varsa
- Dışkılama alışkanlığındaki değişiklik sürüyorsa
- Daha önce polip çıkarıldıysa ve kontrol zamanı geldiyse
Tanı nasıl konur?
Kolonoskopi, poliplerin saptanması ve aynı işlemde çıkarılması için standart yöntemdir; çıkarılan polip patolojiye gönderilir. Kolorektal kanser tarama programı kapsamında dışkıda gizli kan testi gibi yöntemler de kullanılabilir. Tarama zamanı ve yöntemi, tarama programı ve risk grubuna göre hekim önerisiyle belirlenir.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Kolorektal kanser taramasına, tarama programı ve risk grubuna göre hekim önerisiyle katılınır.
- Polip çıkarıldıysa kontrol zamanı patoloji sonucuna göre hekimle belirlenir.
- Sebze, meyve ve tam tahıldan zengin beslenilir; kırmızı ve işlenmiş et sınırlanır.
- Sigara bırakılır, alkol azaltılır.
- Düzenli fiziksel aktivite yapılır ve sağlıklı kilo korunur.
- Kolonoskopi öncesi bağırsak hazırlığı talimatlarına tam uyulur.
Yaşam tarzıLifli beslenme, düzenli hareket, sigaradan uzak durma ve alkolü azaltma ya da bırakma kolorektal kanser riskinin azalmasıyla ilişkilidir.
