Uzmanlık Alanları
Çölyak ve Emilim Sorunları
Çölyak hastalığı ve emilim sorunlarında besinler ince bağırsaktan vücuda yeterince geçemez. Karın şikâyetleriyle ortaya çıkabilir; kansızlık, yorgunluk veya kemik zayıflığı gibi dolaylı bulgularla da fark edilebilir. Doğru tanı, uygun beslenme ve düzenli izlemle çoğu durum iyi yönetilebilir.
01
Çölyak hastalığı
Çölyak, glutenin ince bağırsağın iç yüzeyini zedelediği ve emilimi bozabilen otoimmün bir hastalıktır.
Çölyak hastalığında gluten, yani buğday, arpa ve çavdardaki bir protein, genetik yatkınlığı olan kişilerde bağışıklık sistemini harekete geçirir. Sağlıklı bağırsakta parmak benzeri çıkıntılar olan villuslar, emilim yüzeyini çok genişletir. Çölyakta villuslar küçülür ve düzleşir. Yüzey daraldığı için demir, kalsiyum, vitaminler ve diğer besinler yeterince emilemez.
Belirtiler
- Karında şişkinlik, gaz ve tekrarlayan ağrı
- İshal; bazen kabızlık ya da yağlı, kötü kokulu dışkı
- Sürekli yorgunluk, halsizlik ve çabuk bitkin düşme
- Başka nedeni bulunamayan demir eksikliği kansızlığı
- Kaşıntılı kabarcıklı deri döküntüsü veya tekrarlayan ağız yaraları
- Çocuklarda büyüme geriliği ya da kilo alamama
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- Haftalar ya da aylar süren ishal, şişkinlik veya karın ağrısı varsa
- Nedeni bulunamayan demir eksikliği ya da kansızlık saptandıysa
- Birinci derece akrabanızda çölyak tanısı varsa
- Tip 1 diyabet veya otoimmün tiroid hastalığı ile sindirim şikâyetleri birlikteyse
- Çocuğunuzun boy ve kilo gelişimi yaşıtlarının gerisinde kalıyorsa
Tanı nasıl konur?
Tanı genellikle kan testiyle başlar: doku transglutaminaz IgA antikoru ve toplam IgA. Gerektiğinde ince bağırsaktan alınan biyopsiyle doğrulanır. Bazı çocuklarda biyopsisiz tanı mümkündür; bunu hekim belirler. Testler glutenli beslenirken yapılmalıdır. Tanıdan önce glutensiz beslenmeye başlamak sonuçları yanıltıcı biçimde normal gösterebilir. Bu nedenle tanı konmadan kendi kendinize glutensiz beslenmeye başlamayın.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Tedavi, yaşam boyu sürdürülen katı glutensiz diyettir
- Diyetisyen desteği, gizli gluten kaynaklarını tanımaya yardımcı olur
- Ambalaj etiketlerini okumak ve çapraz bulaşmadan kaçınmak önemlidir
- Demir, B12, D vitamini ve kalsiyum durumu düzenli izlenir
- Kemik sağlığı gerekirse değerlendirilir; kemik zayıflığı çölyakta görülebilir
- Birinci derece akrabaların taranması önerilir; tiroid ve diyabet de izlenir
Yaşam tarzıDoğal olarak glutensiz besinlere dayanan dengeli beslenme, yeterli uyku ve düzenli hareket genel iyilik hâlini destekler.
02
Çölyak dışı gluten duyarlılığı
Çölyak ve buğday alerjisi bulunmadığı hâlde gluten içeren besinlerden sonra şikâyet yaşanan durumdur.
Bu durumda kişi gluten içeren besinlerden sonra rahatsız olur; ancak çölyak ve buğday alerjisi yoktur. İnce bağırsakta çölyaktaki gibi villus hasarı görülmez. Mekanizması tam anlaşılmamıştır. Buğdayın gluten dışındaki bileşenlerinin, örneğin fermente olan karbonhidratların da rol oynayabileceği düşünülür. Şikâyetler gluten alımından saatler ya da günler sonra başlayabilir. Tanı, diğer hastalıklar dışlanarak konur.
Belirtiler
- Yemekten sonra karında şişkinlik, gaz ve ağrı
- İshal, kabızlık ya da ikisinin dönüşümlü görülmesi
- Baş ağrısı ve zihinsel bulanıklık hissi
- Günlük yaşamı etkileyen yorgunluk ve enerji düşüklüğü
- Kas ve eklemlerde yaygın ağrı hissi
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- Gluten içeren besinlerden sonra şikâyetleriniz tekrar ediyorsa
- Glutensiz beslenmeye kendi kendinize başlamayı düşünüyorsanız, önce başvurun
- Kilo kaybı, kansızlık veya kanlı dışkı gibi uyarı belirtileri varsa
- Ailenizde çölyak tanısı almış yakınlarınız bulunuyorsa
Tanı nasıl konur?
Önce çölyak serolojisi ve gerektiğinde biyopsiyle çölyak, ayrıca buğday alerjisi dışlanır. Bu testler glutenli beslenirken yapılmalıdır. Sonra gluten çıkarılıp kontrollü biçimde yeniden eklenerek şikâyetlerin gluten ile ilişkisi değerlendirilir. Süreç hekim ve diyetisyen eşliğinde yürütülür.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Önce çölyak dışlanır, ardından beslenme planı yapılır
- Gluten miktarı şikâyetlere göre diyetisyenle birlikte ayarlanır
- Çölyaktaki kadar katı bir diyet her zaman gerekmeyebilir
- Şikâyet ve yemek günlüğü tutmak tetikleyicileri anlamaya yardımcı olur
- İrritabl bağırsak sendromu gibi benzer durumlar hekimce değerlendirilir
- Diyet, zaman içinde hekim eşliğinde yeniden gözden geçirilir
Yaşam tarzıŞikâyeti olmayan kişiler için glutensiz diyet gerekli değildir; stres yönetimi, uyku ve düzenli öğünler ise şikâyetlere iyi gelebilir.
03
Laktoz intoleransı
Laktoz intoleransı, süt şekeri olan laktozun yeterince sindirilememesi nedeniyle ortaya çıkan sindirim şikâyetleridir.
Laktoz, süt ve süt ürünlerindeki doğal şekerdir. İnce bağırsak, onu parçalamak için laktaz enzimine ihtiyaç duyar. Bu enzim az olduğunda laktoz emilmeden kalın bağırsağa geçer. Orada bakterilerce fermente edilir ve gaz ile su çekimi oluşur. Bu bir alerji değildir. Enzim eksikliği yaşla birlikte gelişebilir; çölyak veya geçirilmiş bağırsak enfeksiyonu sonrasında da görülebilir.
Belirtiler
- Süt ürünlerinden sonra karında şişkinlik ve gaz
- Karın ağrısı, kramp ve bağırsak gurultusu
- Sulu ishal ya da sık dışkılama
- Bazı kişilerde bulantı ve iştahsızlık hissi
- Şikâyetlerin süt ürünlerinden birkaç saat içinde başlaması
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- Şikâyetler sık tekrarlıyor ve günlük yaşamı etkiliyorsa
- Süt ürünlerini kendi kendinize tamamen bıraktıysanız
- Kilo kaybı, kanlı dışkı veya gece ishali eşlik ediyorsa
- Şikâyetler süt ürünleri bırakılsa da geçmiyorsa
Tanı nasıl konur?
Tanı çoğunlukla öykü ve süt ürünlerinin geçici çıkarılıp yeniden eklenmesiyle şikâyetlerin izlenmesine dayanır. Gerektiğinde hidrojen nefes testi kullanılabilir. Şikâyetler çölyak gibi başka bir hastalıktan kaynaklanıyor olabileceğinden, hekim ek tetkik isteyebilir.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Tolerans kişiden kişiye değişir; çoğu kişi küçük miktarları tolere eder
- Süt ürünlerini öğünlerle ve küçük porsiyonlarla tüketmek yardımcı olabilir
- Yoğurt, kefir ve olgun peynirler çoğu kişide daha iyi tolere edilir
- Laktozsuz süt ürünleri ve laktaz destekleri hekimle konuşularak seçilebilir
- Ambalaj etiketlerinde gizli laktoz kaynaklarına dikkat edilir
- Süt azaltılırsa kalsiyum ve D vitamini alımı başka kaynaklarla sağlanır
Yaşam tarzıSüt ürünlerini tümüyle bırakmak yerine kendi toleransınızı bulmak, beslenme dengesini korumaya yardımcı olur.
04
Emilim bozuklukları
Emilim bozukluklarında besinler, farklı nedenlerle bağırsaktan yeterince kana geçemez ve eksiklikler gelişebilir.
Emilim bozukluğu, besinlerin sindirilmesi veya emilmesindeki herhangi bir basamağın aksaması demektir. Çölyak, ince bağırsakta bakteri aşırı çoğalması, pankreas yetersizliği, Crohn hastalığı, bazı mide veya bağırsak ameliyatları ve bazı enfeksiyonlar nedenler arasındadır. Sonuçta demir, B12, folat, D vitamini ve diğer mineral ve vitaminlerde eksiklik görülebilir. Bu nedenle yalnızca eksikliği değil, nedenini de araştırmak gerekir.
Belirtiler
- Uzun süren ishal veya yağlı, yüzen, kötü kokulu dışkı
- Diyet değişikliği olmadan istemsiz kilo kaybı
- Kansızlığa bağlı yorgunluk, solgunluk ve çarpıntı
- Ellerde ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma (B12 eksikliğinde)
- Kemik ağrısı, kas krampları veya kolay morarma
- Yemeklerden sonra artan karın şişkinliği ve gaz
Ne zaman hekime başvurulmalı?
- İshal ve kilo kaybı birkaç haftadan uzun sürüyorsa
- Demir, B12 veya D vitamini düşüklüğü saptandıysa
- Kansızlık yineliyor ya da nedeni bulunamıyorsa
- Ellerde ve ayaklarda uyuşma ya da denge sorunu başladıysa
- Mide veya bağırsak ameliyatı geçirdiyseniz ve şikâyetler yeniyse
Tanı nasıl konur?
Değerlendirme öykü ve muayeneyle başlar. Kan tahlilleri (kan sayımı, ferritin, B12, folat, D vitamini), çölyak testi, gerektiğinde dışkı incelemeleri, endoskopi ve nefes testleri ya da görüntüleme kullanılabilir. Amaç eksikliğin kendisini ve altta yatan nedeni birlikte belirlemektir.
Tedavi ve yaşam tarzı
- Asıl tedavi, altta yatan nedenin bulunup ele alınmasıdır
- Eksiklikler hekim yönlendirmesiyle uygun biçimde tamamlanır
- Bakteri aşırı çoğalması gibi nedenlerde tedaviye hekim karar verir
- Rastgele vitamin veya takviye kullanımından kaçınılır
- Beslenme uzmanı, yeterli enerji ve besin alımını planlamaya yardımcı olur
- Düzenli kontrol tahlilleri, eksikliğin düzelip düzelmediğini gösterir
Yaşam tarzıTanı konmadan uzun süreli kısıtlayıcı diyetlere başlamak eksiklikleri artırabilir; dengeli ve çeşitli beslenme temel alınmalıdır.
